GAIA BEREZIA
MANUEL RIVAS
 





Manuel Rivas (A Coruña, 1957) Egunkarietan argitaratu zituen lehen lanak. Horietarik asko, liburuetan bildurik kaleratu izan ditu: Toxos e flores, Galicia, el bonsái atlántico, El periodismo es un cuento, Galicia, Galicia... Poesian, El pueblo de la noche eman du argitara. Baina narrazioan saiatu da gehien, eta bertan jaso ditu saririk nabarmenenak: Un millón de vacas, ¿Qué me quieres, amor?, El lápiz del carpintero, La mano del emigrante... Galiziako literaturak duen idazlerik ezagunenetakoa.

Liburu bat gomendatu, besterik gabe... Bai, Lautada sutan izan behar du, Juan Rulforena. Biblia laiko baten tankera hartzen diot, giza-buztinezkoa. Biblia-orriak dituela iruditzen zait, denbora igarotzen dutenak. Boladan egongo da beti.

Galizia... eskura duzun gizatasuna. Biak ditu: zeure gizatasuna da, benetakoegia da, baina fantasia ere bada.

Uste dut pertsonajeak nahitaezko direla historia bat izatekotan. Ez naiz idazteko gauza... Izan nezake trama, pasadizoa... Badira gidoiak, egoerak, mozkorraldi batean nobela bikain izango direla eman baina gero hondoa jotzen dutenak, gauza bat oso inportantea falta dutelako: pertsonajeak. Historia lepoan hartuta aurrera eramango duena falta delako. Hitzak bezala. Hitzek oroimena daramate lepoan hartuta. Uste dut nire liburuetan garrantzi handiko direla pertsonajeak.

Errealismoaz hitz egiten da eta badirudi errelismo magikoaren kontra dagoela. Zera gertatzen da, ordea, kanonaren barruan ez dagoen zerbait idazten duzunean, araututako errealismoa ez denean, mundu arrotz batean sartzen zara, hobi exotikoan, eta errealismo magikoaren barruan kokatzen zaituzte. Errealismo magikoa da, nire ustez, literaturaren taxidermistek aurreikusi ez dutena gertatzen deneko hura. Nik horren kontra egiten dut, ez zait batere gustatzen "errealismo magikoa" delako leloa, literatura erabiltzeko modu kolonialista iruditzen zait, ze animaliak hizketan ari badira nobela aleman batean, ez da errealismo magikoa, baina Hego Amerikan egiten badute, errealismo magikoa da.

Urterik ez dago krisia ez dagoenik. Egundo baino hobeto ez gara egon. Liburua eskolatik atera behar dugu, berriztatze bideak sortu behar ditugu .

   
 


Galiziar, nornahi izan liteke. Konstituzio idatzi gabeko lehen puntua da, idatzia izatea nahiko nuke. Galiziar nornahi izan liteke. Niretzat, eskuera dudan gizatasuna da, zentzumenen eskuera batik bat. Garrantzizkoena ez da galiziar izatea, edo Coruñakoa, edo laborari, edo marinel... pertsonajeak dira batez ere, nortasunaren jabe, ez dute estereotipoen jokoa egiten. Horixe izan zen harrigarri Un millón de vacas argitaratu zenean, baita Galizian bertan ere. Liburu errealista zen, ez ohiturazko nobela. Pertsonajeak laborari ziren, baina ez zuten txapelarik, edo bai, baina batzuen izakera ez zetorren bat, berez Galiziako laborariak behar omen zuen izakerarekin. Ez zuen atzerakorik, ez zen mesfidatia, apasionatua zen, "ez du jokatzen berez laborariak jokatu beharko lukeen bezala!", eta hiria gustatzen zitzaion, ez landa, hiria baizik, semaforoak gustatzen zitzaizkion.

Abiapuntua da, ez helmuga. Zera esaten dizutenean bezala: "Nik oso lasai egiten dut lo". Eta pentsatzen dut: "Nork egin lezake lo lasai?". Uste dut begiak irekiz gero, eta Calvinok zioen bezala, "idazleak egin behar duen lehena, 90 graduko mugimendua da, paperetik gora doana", idazlearen mugimendurik inportanteena, zioen hark, angelu zuzen hori... lotsatuta sentitu behar duzu, nola ez, burura datorkizun lehen galderari erantzuteko gauza bazara: "Zer gertatzen zaio besteari?". Abiapuntua da niretzat, harrezkero erresistentzia hasten da. Hitza gustatzen zait: berriro-esistentzia.

Kazetaritza... lur hartzea bezala da. Lanbidea kabroia da... zuri-beltzeko filme bat bezalakoa. .. thriller bat. Badu gaiztotik, eta loriazko sasoiak era baditu, errotatbia mugitzen ari denean. Ezerk geldiarazi ezin duena. Konturatzen zara egunkaririk txarrena ere, isiltasuna baino hobe dela beti ere.
   
 



Idazten duzunean, Kafkaren pertsonaje haren ustea duzu. Goizetik zinkezko kuboa zeramala irteten zen, hotzari kontra egiteko ikatz bila, eta inork ez zion ikatzik ematen. Orduan, arratsaldean, kuboa hutsik zuela, haren gainera igo eta hegan hasten zen. Niri aukera horrek liluratu egiten nau, zer batzuek elkarren kontra jartzen dituzte aukerak. Oso errealista zarenean, eskalea bezala bizi zara, narrastaka, eta zergatik bizi horrela, hegada jaso eta aingeruaren dimentsioan mugitzeko modua duzunean? Horrexek liluratzen nau ni: eskalea aingeru izan liteke.

Badago galiziar gizartean beldurrarekin zerikusi duen osaigaia. Hemen ez zen fronteen gerra bat izan. Hemen giza-ehiza bat izan zen. Eta galiziar gizarteko onena eratsi egin zuten edo joan beharrean aurkitu zen. Joan diodanean erbesteaz ari naiz eta emigrazioaz. Mendeetan zehar gazteen belaunaldi osoek alde egin dute Galiziatik. Castelaok zioen galiziarrak ez zuela protestatzen, emigratu egiten zuela. Eta gerraostean hemen geratu zena beldurra izan zen soilik, eta traizioa.

Horregatik da memoria kezka-iturri. Memoria kezka-iturri da. Berez, gara, oroitzen garenean. Memoria... disko gogorra birusak erasota dago beti. Borratzen saiatzen dira, atalka... Memoriaz hitz egiten dugunean, ez dugu esan nahi hormaturik gelditu behar dugula, ainguraturik... Ze, badira memoriak bentzuturik, identitateak bezala, azkenean pisu direnak, ikaragarria! Memoriak aurrera egiten du lan, malenkonia aktiboaren lana egiten du, horixe da niri interesatzen zaidana, aurrera bultzatzen zaituen neurrian. Oroitzen ari zara eta aldi berean aurrera bultzatzen zaitu. Badago haurtzaroko irudi bat, erabakigarri diren hiru edo lau flash horietako bat: eskailera bat, egurrezko txafla bat duena, gure aitona-amonen etxean, tximiniatik, sutondotik logeletara daramana. Eskaileraz bestaldera, behean, animaliak daude, entzuten, parte hartzen bere hatsaren bidez... Nik, berez, ohean egon beharko nuke, baina eskaileran nago, egurrezko txafla dago eta ez naute ikusten. Historia horiek, hitz egiten dutenean, eskailera-mailak igotzen ari dira. Niretzat horixe da memoria: eskailera-mailak.

Badago zerbait azpimarragarria irakurleei buruz ari garela. Izan ere, irakurlea ezinbestekoa da literaturaren arnasarako. Oso garrantzitsua da. Zentzu horretan halako iraultza antzeko bat gertatu da gurean. Badago azkenik irakurtzen duen herri bat. Ez du soilik militanteak irakurtzen. Aitaren etxeari eusteko behar hori ez dago. Ez. Oraingo irakurleak gailegoz irakurtzen du, badituelako gustuko dituen hiru-lau idazle edo liburu. Muntakoa da hori. Azken hilabeteotan, esate baterako, oso onak diren dozena bat liburu atera da narratiban eta beste horrenbeste poesian. Eta horixe da sintomarik onena, esan ahal izatea azken hilabeteotan hamabi liburu on atera direla. Zerbait berezia dutenak. Hori da garrantzitsuena. Izan ere, literatura, kultura, ez da abstrakzio hutsa momentuan egiten ari dena baizik. Irakurtzea besterik ez dago Anton Logoren Ganga, lehen narratiba liburua. Nik uste gaztelaniaz ez dela atera halako ausardia duen libururik azken boladan. Esan dezakegu, beraz, bizi dugun momentua, abstrakzioak albo batera utzita, ona dela. Ni, galiziar irakurle gisa, asebeterik nago.

Nik sinesten dut Joyce-ren Ulises-eko pertsonaia hark esaten duena: pertsona bakoitza nazioa da. Egin kontu, Joyce bera azkenean izango da irlandarrena, alde egin zuen Irlandatik, ingelesez idazten zuen baina... Euskal Herritik bereziki deigarria egiten zaidana da nortasunarekin duen leiha horretatik zer aterako den. Hain alderdi dramatikoak ditu leiha horrek. Eta nik uste, euskalduna inorena ez den lurrean mugitzen badfa, "no man´s land" batean, direnik eta gogoeta interesgarrienak egiteko gai dela. Hemen, Galizian, nortasunaren gaia ez dugu era hain dramatikoan bizi, nahiz eta barru-barrutik sentitu. Ortegak zioen galiziarrak eztanda egingo duela noizbait denbora luzean isildu eta isildu ibili ondoren. Halako nihilismoa da gurea. Esan dezakegu gehiago hausnartzen dugula, hitzaren jatorrizko zentzuan. Orduan, eta ez dakit zuzen ibiliko naizen, baina nik uste dramatismo handia dagoela euskaldunengan, hala espainolistengan nola nazionalistengan. Gakoa dramatismo hori nola bideratzen den ikustea da. Ikaragarrizko tentsio apurtzailea izan daiteke baina baita ere sortzailea. Eta, balizko etorkizunari buruz hitz egitea gustuko ez dudan arren, esango nuke tentsio sortzailea ari dela gaur egun gailentzen.
   
 
 

PERLA 1

Txiki zenean, aitak otarre bete mandarina ekarri zuen etxera. Itsasoaren oparia zen. Hondartza guztia, laranja kolorez esnatu zen goizean. Neskatila zenean, itsasoak tabako gorria eta esne kondentsatua ekarri zuen. Ezkondu behar zuen neguan, berriz, frantses txanpaina eta ontziteria osoa. Ia urtero ematen zien itsasoak halako ustegabe bat. Azkena, iaz bertan. Itsasoak telebista eta bideoak eskaini zizkien opari. Batzuek itxura ona zuten eta probatu egin zituzten herriko tabernan. Gure emakumeak koralezko irlak eta koloretako arrainak ikustea espero zuen baina, ezustean, Bruce Lee agertu zen pantailan. Eskuaz karate kolpea jo, eta galdu egin zen irudia.

PERLA 2

Galizia ustez atzerakoi honetan, aldatzeak balio du, benetan. Aldatze aldera aldatu: dela autoa, etxea, erlojua, edo jaka. Eutsi, benetan eutsi, oker tipikoei eusten diegu, eta ez naiz gaita, boneta edo garaiari buruz ari. Eutsi, eta areago eutsi, burokraziari, konformismoari, ezberdintasunari eta probintzialkeriari. Gailegismoak, tradizio erreformistaren osagai delako horrek, dena barkatzen duen barniza dugu, ontzat ematen ditu biziorik atzerakoienak ere. Gomendioak, adibidez, guztiz ontzat hartzen dira "herri kulturaren" ezaugarri direlakoan, "herri kultura" lurrera ttu egitea balitz bezala, hondartzak zikintzea edo autoa mozkor eginik gidatzea.

PERLA 3

Esnatu txarrekoa zen oso. Batzuetan, orduak ematen zituen mundua onartzen. Horregatik nahiago zuen gosaldu errepideko taberna hartan, non inor ez baitzen atsegina. Izaki zakarrak hurbiltzen ziren bezero, begietan biharamona zutela, eta nagusiak kafea kikaratik kanpora isurtzen zuen barkamenik eskatu gabe. Eginez gero, barregarria zatekeen ehun kilo baino gehiago pisatzen baitzuen. Jabez aldatu zuten. Ugazaba berriak galderak egiten zituen irribarretsu. Ez zen geroztik itzuli.

PERLA 4

Idazlea idazle da, idazten duen neurrian. Idazten ez badu ez da idazle. Laboraria laborari da lurra lantzen duen neurrian. Idazlea, laboraria bezala, bizirik atera da. Hala idazleak nola laborariak, kantu sekretuak elkarbanatzen dituzte. Mundua banaturik dago artoa ereiten duten eta zapaltzen dutenen artean. Lurraren isiltasuna, paper zuria, surtan proban jartzen ditu balio duena eta ez duena. Idazleak eta laborariak badakite paradisuan lan egin beharko dela.

PERLA 5

Soldaduzkan ikasi zuen idazten. Haren sinadurak urratu egiten du, traktorearen haizetakoan izotza zulatzen duen azkazalak bezala. Urduri jartzen du telefonoak, atea jo gabe etxera sartzen den arrotz horrek, kaleko zapatak soinean eta txakurrak usaindu gabe. Hitz gutxikoa da. Bizitzak jan egin zizkion hitzak eskuak handitzen zizkion bitartean. Esku horiek putzuak aitzurtu zituzten eta teilatuei eutsi. Jakina, horrelakoetan komeni da ahoa ondo itxirik izatea. Hala ere, ez da gai txerria hiltzen ikusteko, gustukoa duen okela bakarra, hobe xigortua. Ardoak merkea behar du izan, eta zurrutada luzeak emanez edaten duenean inoiz kontatuko ez duen ipuina irensten laguntzen diola pentsatzen dut. Tximiniko su-lamei begiratzen dionean elurra zeharkatzen duen tren batean doa. Helduko nioke eskutik, izan ere geure aita da, baina maitasuna erakusteak otso baten uluak bezainbat ikaratzen du.